संगमेश्वर कॉलेज सोलापूर ट्रेकिंग क्लब चा हडसर किल्ला व नाणेघाट एक दिवसीय ट्रेक यात्रा वर्णन -डॉ संघप्रकाश दुड्डे
संगमेश्वर कॉलेज सोलापुर ट्रैकिंग क्लबचा हडसर गढ़ व नाणे घाट एकदिवसीय सहल
दिनांक: ३० ऑगस्ट २०२६
आयोजक: संगमेश्वर कॉलेज, सोलापूर ट्रॅकिंग क्लब
स्थळ: हडसर किल्ला व नाणे घाट (पुणे जिल्हा)
सहभागी: १०७विद्यार्थी, ८ प्राध्यापक, ट्रॅकिंग क्लब प्रमुख डॉ. शिवाजी मस्के
---
प्रातःकालची सुरुवात
सकाळी ८:०० वाजता संगमेश्वर कॉलेजच्या प्रांगणातून ट्रॅकिंग क्लबचा झेंडा हाती घेऊन आम्ही प्रवासाला सुरुवात केली. विद्यार्थ्यांच्या उत्साही चेहऱ्यावर उत्सुकता आणि रोमांच स्पष्ट दिसत होते. डॉ. शिवाजी मस्के सरांनी सर्वांना सुरक्षिततेच्या सूचना दिल्या सर्व विद्यार्थी ची ओळख करुण एक मेकांचा परिचय केला डॉ बजरंग मेटिल यानी भक्ति गीत सादर केले, डॉ संघप्रकाश दुडेड यानी कभी कभी मेरे दिल में खयाल आता है हे गीत सादर केले आणि आमचा बस प्रवास सुरू झाला. वाटेत गाणी, चर्चा आणि निसर्गाच्या सुंदर दृश्यांनी वेळ कसा गेला कळलाच नाही.
---
हडसर गढ़ किल्ल्यावर पोहोच (दुपारी १२:३०)
दुपारी १२:३० वाजता आम्ही हडसर गढ़ किल्ल्यावर पोहोचलो. उंच डोंगररांगांवर वसलेला हा किल्ला पाहून सर्वांनाच आश्चर्य वाटले. किल्ल्याच्या पायथ्यापासून चढायला सुरुवात केली. दगडी पायऱ्या, घनदाट झाडी आणि वाऱ्याचा सुस्कारा यांनी वातावरण अतिशय रोमांचक झाले.
किल्ल्यावरील ठळक वैशिष्ट्ये:
१. शिव मंदिर - किल्ल्याच्या मध्यभागी एक जुने शिवमंदिर आहे. तेथील शांत वातावरणाने सर्वांचे मन भारावून गेले.
२. प्रथम महाद्वार व द्वितीय महाद्वार - या दोन्ही प्रवेशद्वारांवर कोरलेली शिल्पे ऐतिहासिक काळाची साक्ष देतात. दुसऱ्या महाद्वाराजवळून किल्ल्याचा विस्तृत परिसर दिसतो.
३. पाण्याचे स्रोत - किल्ल्यावर तीन कायमस्वरूपी पाण्याचे टाके आहेत. येथील पाणी गोड व थंडगार होते. ट्रॅकर्सनी त्याचा आनंद घेतला.
४. टॉप (शिखर) - किल्ल्याच्या सर्वोच्च बिंदूवरून संपूर्ण सह्याद्री पर्वतरांगा, हिरवीगार दरी आणि दूरवरची गावे दिसतात. दृश्य अप्रतिम होते!
५. छत्रपती शिवाजी महाराजांची राजमुद्रा - किल्ल्यावरील एका दगडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांची राजमुद्रा कोरलेली आहे. ती पाहून सर्वांना ऐतिहासिक गर्वचा अनुभव आला.
६. धान्य कोठार - किल्ल्यावर जुने धान्य साठवण्याचे कोठार आहे. त्याची बांधणी लक्षवेधी आहे.
हडसर किल्ल्याचा मुख्य संबंध मात्र सातवाहन काळापासूनच्या व्यापारी मार्गाच्या संरक्षणाशी आहे
हा किल्ला सातवाहनकालीन शिल्पकलेचा उत्तम नमुना आहे . खालील कारणा मुळे तो खास आहे:
· अद्वितीय प्रवेशद्वारे: येथील बोगदेवजा (खडकात कोरलेला) प्रवेशमार्ग, गोमुखी रचना आणि अखंड शिळेत कोरलेल्या पायऱ्या स्थापत्यशास्त्राचा अप्रतिम नमुना आहेत .
· कोरलेली कोठारे आणि मंदिर: शेवटच्या खडकात कोरलेली तीन प्रशस्त कोठारे, गणेशप्रतिमा आणि महादेवाचे मंदिर येथे पाहायला मिळतात .
· पाण्याची टाकी: गडावर पिण्यायोग्य पाण्याची टाकी असून, तेथून मानिकडोह या जलाशयाचे आणि सह्याद्रीचे विलोभनीय दृश्य दिसते .
हडसर किल्ला एका महत्त्वाच्या करारात या किल्ल्याचा समावेश होता:
· पुरंदरचा तह (इ.स. १६६५): मुघल साम्राज्याशी झालेल्या या तहात हडसर किल्ल्याचा समावेश होता . याचा अर्थ, त्या वेळी हा किल्ला मराठा साम्राज्याच्या किंवा त्यांच्या सरंजामदारांच्या ताब्यात होता आणि त्याची मोलाची किंमत होती.
· शिवाजी महाराजांचा कार्यकाळ: त्यांनी इ.स. १६७४ ते १६८० पर्यंत (सुमारे ६ वर्षे) मराठा साम्राज्याचे छत्रपती म्हणून राज्य केले . यापूर्वी ते स्वराज्याचे नेतृत्व करत होते.
किल्ल्याचा उल्लेख इ.स. १८१८ मध्ये ब्रिटिशांनी तो ताब्यात घेईपर्यंतच्या काळात ऐतिहासिक कागदपत्रांत आढळतो .
हडसर किल्ल्याचा इतिहास अतिशय समृद्ध असला, तरी तो जुन्नर भागातील प्राचीन व्यापारी मार्गांचे रक्षण करण्यासाठी अधिक प्रसिद्ध आहे .
---
नाणेघाट - ऐतिहासिक शिलालेख व गुहा (दुपारी २:००)
हडसर किल्ल्यावरून खाली उतरल्यावर आम्ही नाणे घाट कडे रवाना झालो. नाणे घाट ही सातवाहन काळातील महत्त्वाची व्यापारी वाट आहे. येथील प्रसिद्ध नागनिका शिलालेख पाहून सर्वच थक्क झाले. हा शिलालेख इ.स.पू. दुसऱ्या शतकातील असून त्यावर नागनिका देवी यानी शिलालेख कोरुन घेतला आहे.
ब्राह्मी शिलालेखांमधील "महारट्ठ" आणि "महारठी": महाराष्ट्राच्या अस्मितेचा प्राचीन शोध
महाराष्ट्राचा इतिहास, संस्कृती आणि भाषेचा मागोवा घेताना आपल्याला अनेक शतके मागे जावे लागते. कोणत्याही प्रदेशाची ओळख ही अचानक निर्माण होत नाही, तर ती शेकडो वर्षांच्या सामाजिक, राजकीय आणि भाषिक उत्क्रांतीचा परिणाम असते. आज आपण ज्या भूभागाला अत्यंत अभिमानाने 'महाराष्ट्र' असे म्हणतो, त्या शब्दाचे मूळ शोधण्यासाठी आपल्याला प्राचीन काळातील गुंफा, लेणी आणि तिथल्या काळ्याकभिन्न पाषाणांवर कोरलेल्या ब्राह्मी शिलालेखांचा सखोल अभ्यास करावा लागतो. प्राचीन भारतातील संवादाचे आणि दस्तऐवजीकरणाचे सर्वात प्रभावी माध्यम म्हणजे ब्राह्मी लिपी. याच ब्राह्मी लिपीत दडलेले आहेत आपल्या 'महारट्ठ' किंवा 'महाराष्ट्र' या शब्दाचे सर्वात जुने आणि अस्सल पुरावे.
प्राचीन पुराभिलेखांचा अभ्यास केल्यास असे लक्षात येते की, 'महाराष्ट्र' हा शब्द एकाएकी भौगोलिक प्रदेशाला दिलेले नाव नाही. या शब्दाचा उगम इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकातील मौर्य सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांपासून सुरू होतो. अशोकाच्या गिरनार येथील शिलालेखात 'रठिक' (राष्ट्रिक) आणि 'पेतेनिक' (पैठणचे रहिवासी) असा उल्लेख आढळतो. या रठिक किंवा राष्ट्रिक लोकांचा समूह ज्या भागात राहत होता, तो भाग पुढे प्रकाशझोतात आला. त्यानंतरच्या काळात, म्हणजेच इसवी सन पूर्व पहिल्या शतकापासून ते इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत, दख्खनच्या पठारावर सातवाहन साम्राज्याची प्रबळ सत्ता निर्माण झाली. याच सातवाहन काळात महाराष्ट्राच्या सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये अनेक बौद्ध लेणी आणि व्यापारी मार्ग विकसित झाले. या लेण्यांमधील दात्यांच्या नावांमध्ये आणि राजघराण्यातील व्यक्तींच्या उल्लेखांमध्ये आपल्याला ब्राह्मी लिपीत 'महारठी' (महारथी) हा शब्द अत्यंत ठळकपणे कोरलेला पाहायला मिळतो.
सातवाहन काळातील शिलालेखांचे बारकाईने वाचन केल्यास 'महारठी' या शब्दाचे अनेक संदर्भ सापडतात. पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर जवळ असलेल्या नाणेघाटातील शिलालेखात सातवाहन सम्राट पहिला सातकर्णी याची पत्नी महाराणी नागनिका हिचा उल्लेख येतो. या शिलालेखात ती स्वतःला 'महारठिनो अंगिय कुलनंदनस' म्हणजेच अंगिय कुळातील महारथीची कन्या असे अभिमानाने म्हणवून घेते. याशिवाय कार्ला, भाजे, आणि बेडसे येथील लेण्यांमध्येही 'महारठी' लोकांनी दिलेल्या मोठ्या देणग्यांचे उल्लेख ब्राह्मी लिपीत आढळतात. उदाहरणार्थ, कार्ला येथील एका शिलालेखात 'महारठी सोमदेव' याने सिंहप्रस्थ नावाचे गाव दान दिल्याची नोंद आहे. सुरुवातीच्या काळात 'महारठी' हा शब्द एखाद्या विशिष्ट भौगोलिक प्रदेशासाठी न वापरता, तो एका शूरवीर, लढवय्या आणि प्रशासकीय अधिकाऱ्यांच्या वर्गासाठी वापरला जात होता. जे रठिक किंवा राष्ट्रिक लोक पराक्रमी होते, त्यांनी स्वतःला 'महारथी' किंवा 'महारठी' असे म्हणवून घेण्यास सुरुवात केली. हे महारठी सातवाहन राजांचे मांडलिक किंवा महत्त्वाचे सुभेदार होते.
या प्राचीन शब्दाचा केवळ ऐतिहासिकच नव्हे तर लिपीविज्ञानाच्या दृष्टीनेही अभ्यास करणे अत्यंत रंजक आहे. प्राचीन कातळावर कोरलेली ब्राह्मी लिपीची अक्षरे आजच्या देवनागरीपेक्षा अत्यंत वेगळी होती. 'महारठी' किंवा 'महारट्ठ' हा शब्द कातळावर कोरताना तत्कालीन शिल्पकारांनी अत्यंत साध्या पण प्रमाणबद्ध भौमितिक आकारांचा वापर केला होता. ब्राह्मी लिपीतील 'म' हे अक्षर एका वर्तुळावर अर्धवर्तुळ काढल्यासारखे दिसत असे. 'ह' हे अक्षर इंग्रजी 'L' सारखे किंवा एका उभ्या रेषेला छोटी आडवी रेघ जोडून काढले जात असे. 'र' साठी एक साधी उभी सरळ रेघ, तर 'ठ' साठी मध्यभागी बिंदू असलेले एक परिपूर्ण वर्तुळ कोरले जात असे. दोन हजार वर्षांपूर्वी कोरलेल्या या अक्षरांचे आजच्या डिजिटल युगात जतन करणे आणि त्यांचे अचूक वाचन करणे हे संशोधकांसमोरील एक मोठे आव्हान असते. निसर्गाच्या आघातांमुळे अनेक ठिकाणचे शिलालेख झिजले आहेत. अशा वेळी या प्राचीन ब्राह्मी लिपीचे डिजिटायझेशन करण्यासाठी आणि या अक्षरांची अचूक ओळख पटवण्यासाठी 'ऑप्टिकल कॅरेक्टर रेकग्निशन' (OCR) सारख्या प्रगत तंत्रज्ञानाचा वापर करणे ही आजच्या काळाची गरज बनली आहे. या तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून या कातळावरील शब्दांच्या संरचनात्मक वैशिष्ट्यांचा आणि वळणांचा अत्यंत सूक्ष्म अभ्यास करून एक अचूक डिजिटल डेटाबेस तयार करता येतो, ज्यामुळे 'महारट्ठ' सारख्या शब्दांचा लिपीतील प्रवास अधिक स्पष्टपणे उलगडतो.
भाषेच्या उत्क्रांतीच्या नियमानुसार, ज्या प्रदेशात हे 'महारठी' लोक मोठ्या संख्येने राहत होते आणि ज्या भागावर त्यांची सत्ता होती, त्या संपूर्ण भौगोलिक प्रदेशाला कालांतराने प्राकृत भाषेत 'महारट्ठ' असे संबोधले जाऊ लागले. लोकांच्या ओळखीवरून प्रदेशाला ओळख मिळण्याची ही एक अत्यंत नैसर्गिक भाषिक प्रक्रिया आहे. इसवी सनाच्या चौथ्या आणि पाचव्या शतकापर्यंत 'महारट्ठ' हा शब्द जनमानसात इतका रुजला की, या प्रदेशातील स्थानिक भाषेलाही 'महाराष्ट्री प्राकृत' असे नाव मिळाले. जैन साहित्यात आणि राजा हाल याच्या 'गाथा सप्तशती' सारख्या महान ग्रंथात याच महाराष्ट्री प्राकृत भाषेचा वापर झालेला आहे. पुढे संस्कृत भाषेचे वर्चस्व वाढल्यानंतर, प्राकृत भाषेतील 'महारट्ठ' या शब्दाचे संस्कृतीकरण होऊन त्याचे 'महाराष्ट्र' असे रूप तयार झाले. इसवी सनाच्या सातव्या शतकात भारतात आलेल्या ह्युएन त्सांग या चिनी प्रवाशाने आपल्या प्रवासवर्णनात या प्रदेशाचा उल्लेख 'मो-हो-ला-च' असा केला आहे, जो 'महाराष्ट्र' या शब्दाचाच अपभ्रंश आहे. तसेच दंडी या प्रसिद्ध संस्कृत कवीने आपल्या 'काव्यादर्श' या ग्रंथात "महाराष्ट्राश्रयां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः" असे लिहून महाराष्ट्राची आणि तिथल्या भाषेची महती गायली आहे.
लिपीच्या विकासाचा विचार करता, ब्राह्मी लिपी ही स्थिर राहिली नाही. सातवाहन काळातील साधी आणि सरळ ब्राह्मी लिपी वाकाटक आणि चालुक्यांच्या काळात थोडी अधिक वळणदार झाली. त्यानंतर राष्ट्रकूट आणि यादवांच्या काळात या लिपीने कुटिल आणि नागरी लिपीचे रूप धारण केले. अक्षरांवर आडवी रेघ (शिरोरेषा) देण्याची पद्धत रूढ झाली आणि त्यातूनच आपली आजची देवनागरी लिपी आकाराला आली. ब्राह्मी लिपीतील एका साध्या वर्तुळाकार 'ठ' पासून ते आजच्या देवनागरीतील 'ठ' पर्यंतचा प्रवास हा हजारो वर्षांच्या मानवी बुद्धिमत्तेचा आणि सौंदर्यदृष्टीचा प्रवास आहे. या प्रवासात 'महारठी' या शब्दाने कधीही आपली मूळ ओळख गमावली नाही. तो केवळ एक शब्द राहिला नाही, तर तो एका संपूर्ण लोकसंस्कृतीचा, त्यांच्या शौर्याचा आणि त्यांच्या रांगड्या भाषेचा आत्मा बनला.
थोडक्यात सांगायचे तर, 'महाराष्ट्र' हे नाव आधुनिक काळात कोणीतरी एकाएकी दिलेले नाही. या नावाची बीजे सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये दडलेल्या प्राचीन लेण्यांमधील ब्राह्मी शिलालेखांमध्ये अत्यंत खोलवर रुजलेली आहेत. अशोकाच्या काळातील 'रठिक', सातवाहनांच्या काळातील 'महारठी', प्राकृत भाषेतील 'महारट्ठ' आणि अखेरीस संस्कृत आणि आधुनिक मराठीतील 'महाराष्ट्र' अशी या शब्दाची अत्यंत गौरवशाली आणि प्रदीर्घ परंपरा आहे. कातळावर कोरलेल्या या शब्दांनी केवळ इतिहास जतन केला नाही, तर एका प्रगत भाषेचा आणि खंबीर लोकसंस्कृतीचा पायाही रचला. आज जेव्हा आपण या प्राचीन शिलालेखांकडे पाहतो आणि त्यातील अक्षरांचा वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून वेध घेतो, तेव्हा आपल्याला केवळ दगड आणि कोरलेली अक्षरे दिसत नाहीत, तर आपल्याला आपल्या अस्तित्वाचा आणि आपल्या 'मराठी' या अस्मितेचा सर्वात प्राचीन आणि भक्कम पुरावा सापडतो.
१)राया सीमुक सातवाहणो
२)देवी नागणिका
३)सिरी सातकनी
४)कुमार भायल
५)नाव नष्ट झालेल
६)महारठी तनकयीर(त्रयनकोर)(हे नागणिकेचे वडील आहेत)
७)कुमार हकुसिरी
८)कुमार सातवाहणो
· शिलालेखाची वैशिष्ट्ये: मराठी व ब्राह्मी लिपीत कोरलेले हे लेख आजही स्पष्ट आहेत. नागनिकेला अर्धनाग आणि अर्धमानवी रूपात दाखवले आहे.
· रंजन वॉटरफॉल: नाणे घाटजवळील छोटा पण मोहक धबधबा. पावसाळ्याच्या समाप्तीला हा धबधबा अजूनही वाहत होता. थंडगार पाण्याचा आनंद घेत विद्यार्थ्यांनी सेल्फी काढल्या.
· गुहा आणि कोरीवकाम: येथील अनेक लेण्यांमध्ये बौद्ध व हिंदू धर्माची कोरीव चिन्हे आहेत. येथे थोडा वेळ विश्रांती घेताना प्राचीन काळातील व्यापारी मार्गाची कल्पना येत होती.
---
परतीचा प्रवास आणि अनुभव (सायंकाळी ४:३०)
सायंकाळी ४:३० वाजता आम्ही परतीच्या प्रवासाला सुरुवात केली. दिवसभराचा थकवा असूनही प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर समाधान होते. किल्ल्याचा इतिहास, निसर्गसौंदर्य, शिलालेख आणि मैत्रीपूर्ण प्रवास - या सर्वांचा अनुभव हृदयात साठवून ठेवला.
डॉ. संघप्रकाश दुडेड सरांनी नागनिका शिलालेख विषय सर्वांना मार्गदर्शन केले. डॉ शिवाजी मस्के च्या नेतृत्वाखाली ही सहल अतिशय सुरक्षित, सुसंघटित आणि ज्ञानवर्धक ठरली. सर्व प्राध्यापक या मध्ये डॉ दादासाहेब खांडेकर, डॉ सारीपुत्र तुपेरे, डॉ शिरीष जाधव, डॉ बजरंग मेटिल, डॉ अन्नासाहेब साखरे, डॉ सोनाली गिरी आणि ट्रॅकिंग क्लबचे सदस्य किसन , बच्चाव ,सारंग मठ,यांनी उत्तम समन्वय साधला.
---
रोमांचकारी क्षण
· काही विद्यार्थ्यांनी किल्ल्याच्या शिखरावर गेल्यावर "छत्रपती शिवाजी महाराज की जय" असा घोष दिला, तो आवाज दरीत गुंजला.
· नाणे घाटच्या उतारावर एखाद्या विद्यार्थ्याचा पाय घसरला, पण शिक्षकांनी तत्काळ मदत करून त्याला सावरले.
· वॉटरफॉलजवळ सर्वांनी एकत्र बसून गप्पा मारल्या, जेवणाचा आनंद घेतला आणि परिसराची फोटोशूट केली.
---
समारोप
ही एकदिवसीय ट्रॅकिंग सहल आम्हा सर्वांसाठी अविस्मरणीय ठरली. इतिहास, निसर्ग, साहस आणि मैत्री यांचा संगम असलेला हा दिवस आम्ही कधीही विसरणार नाही. संगमेश्वर कॉलेच्या ट्रॅकिंग क्लबला या यशस्वी आयोजनाबद्दल मनापासून धन्यवाद!
"नाणे घाटचा शिलालेख साक्षी आहे,
हडसरगढ़ाचा किल्ला अभिमान आहे,
संगमेश्वरच्या १७५ जणांचा हा सहल,
प्रत्येकाच्या मनातील रोमांच स्थान आहे!"
---
यात्रा वर्णन लेखन: डॉ. संघप्रकाश दुड्डे व सहप्रवासी
संपादन: संगमेश्वर कॉलेज ट्रॅकिंग क्लब, सोलापूर
Comments
Post a Comment