Dr.Sanghprakash Dudde

अजिंठा लेण्यातील चित्रकला ही प्राचीन भारतीय कलेचा एक अप्रतिम आणि जागतिक स्तरावर महत्त्वाचा ठेवा आहे. ही चित्रे केवळ धार्मिक चित्रे नसून, तत्कालीन समाजजीवनाचे, संस्कृतीचे आणि कलात्मक परंपरेचे दर्शन घडवणारा दुर्मीळ ऐतिहासिक दस्तऐवज आहेत. पुढे या चित्रकलेची सविस्तर माहिती दिली आहे: 📜 ऐतिहासिक कालखंड आणि टप्पे अजिंठा लेण्यांतील चित्रे दोन प्रमुख कालखंडांत तयार झाली आहेत : · प्रारंभिक टप्पा (इ.स.पू. दुसरे शतक ते इ.स. पहिले शतक): या काळातील चित्रे लेणी क्रमांक ९ आणि १० मध्ये एक आढळतात. या चित्रांमधील आकृत्या काहीशा जड आणि कमी गतिमान आहेत . · उत्तरार्ध टप्पावेरूळ लेणी (एलोरा लेणी) ही प्राचीन भारतीय शिल्पकला आणि स्थापत्यकलेचा एक अद्वितीय नमुना आहे. महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) जिल्ह्यात, सातमाळा पर्वतरांगेतील डोंगरकड्यांमध्ये ही लेणी कोरलेली आहेत . ही लेणी केवळ कलात्मक उत्कृष्टतेसाठीच नव्हे, तर बौद्ध, हिंदू आणि जैन या तीन धर्मांच्या सहअस्तित्वामुळे धार्मिक सहिष्णुतेचे प्रतीक मानली जाते . 📜 ऐतिहासिक कालखंड वेरूळ लेण्यांची निर्मिती साधारणतः इ.स. ६व्या ते १०व्या शतकादरम्यान झाली ...

संशोधनाचे प्रकार वर्गीकरणाच्या आधारावर बदलतात, परंतु त्यामागील मूलतत्त्व एकच असते: ती एक पद्धतशीर, वस्तुनिष्ठ आणि पुनरावृत्तीय पद्धत आहे ज्याद्वारे विश्वसनीय ज्ञान मिळवले जाते किंवा समस्या सोडवल्या जातात. संशोधनाचे विविध प्रकार संशोधनाचे वर्गीकरण कोणत्याही एका मानकानुसार केले जात नाही, सामान्यतः खालील आयामांनुसार विभागले जाते: १. उद्दिष्टानुसार: मूलभूत संशोधन वि. अनुप्रयुक्त संशोधन · मूलभूत संशोधन: सिद्धांताचा विस्तार किंवा सुधारणा हे उद्दिष्ट असते, दीर्घकालीन, विशिष्ट व्यावहारिक समस्येचे निराकरण करण्यासाठी नाही . · अनुप्रयुक्त संशोधन: तात्काळ व्यावहारिक समस्येचे निराकरण करण्यासाठी, जसे औषध विकास, शैक्षणिक हस्तक्षेप . २. पद्धतीनुसार: वर्णनात्मक संशोधन वि. विश्लेषणात्मक संशोधन · वर्णनात्मक संशोधन: सध्याच्या स्थितीचे वर्णन करणे, "काय आहे" हे सांगणे . · विश्लेषणात्मक संशोधन: विद्यमान माहिती व तथ्यांचे विश्लेषण करून गंभीर मूल्यांकन करणे . ३. डेटा स्वरूपानुसार: गुणात्मक संशोधन वि. संख्यात्मक संशोधन · गुणात्मक संशोधन: सखोल मजकुर डेटा संकलित करणे, अर्थ समजून घेणे व स्पष्टीकरण देणे ह...

पत्रकारिता पर 100 वस्तुनिष्ठ प्रश्न (उत्तर सहित) भाग 1: पत्रकारिता का इतिहास (प्रश्न 1-20) 1. भारत में पहला समाचार पत्र 'हिक्की गजट' कब प्रकाशित हुआ? क) 1776 ख) 1780 ग) 1785 घ) 1790 उत्तर: ख) 1780 2. 'हिक्की गजट' के संस्थापक कौन थे? क) जेम्स ऑगस्टस हिक्की ख) राजा राममोहन राय ग) ईश्वरचंद्र विद्यासागर घ) बाल गंगाधर तिलक उत्तर: क) जेम्स ऑगस्टस हिक्की 3. भारत में पहला हिंदी समाचार पत्र कौन सा था? क) उदंत मार्तंड ख) समाचार सुधावर्षण ग) बनारस अखबार घ) हिंदी प्रचारक उत्तर: क) उदंत मार्तंड (1826) 4. 'उदंत मार्तंड' के संस्थापक कौन थे? क) पंडित जुगल किशोर शुक्ल ख) भारतेंदु हरिश्चंद्र ग) महावीर प्रसाद द्विवेदी घ) प्रताप नारायण मिश्र उत्तर: क) पंडित जुगल किशोर शुक्ल 5. 'केशरी' समाचार पत्र के संस्थापक कौन थे? क) महात्मा गांधी ख) बाल गंगाधर तिलक ग) गोपाल कृष्ण गोखले घ) लाला लाजपत राय उत्तर: ख) बाल गंगाधर तिलक 6. 'मराठा' समाचार पत्र किसने शुरू किया? क) बाल गंगाधर तिलक ख) ज्योतिबा फुले ग) महात्मा गांधी घ) गोपाल कृष्ण गोखले उत्तर: क) बाल गंगाधर तिलक 7. 'हरिजन...

पत्रकारिता पर 50 वस्तुनिष्ठ प्रश्न (उत्तर सहित) सामान्य ज्ञान एवं इतिहास 1. भारत में पहला समाचार पत्र कौन सा था? क) बंगाल गजट ख) हिक्की गजट ग) समाचार दर्पण घ) अमृत बाजार पत्रिका उत्तर: ख) हिक्की गजट (1780, जेम्स ऑगस्टस हिक्की) 2. 'बंगाल गजट' के संस्थापक कौन थे? क) जेम्स हिक्की ख) राजा राममोहन राय ग) ईश्वरचंद्र विद्यासागर घ) बाल गंगाधर तिलक उत्तर: क) जेम्स हिक्की 3. भारत में पहला हिंदी समाचार पत्र कौन सा था? क) उदंत मार्तंड ख) समाचार सुधावर्षण ग) बनारस अखबार घ) हिंदी प्रचारक उत्तर: क) उदंत मार्तंड (1826, पंडित जुगल किशोर शुक्ल) 4. 'केशरी' समाचार पत्र के संस्थापक कौन थे? क) महात्मा गांधी ख) बाल गंगाधर तिलक ग) गोपाल कृष्ण गोखले घ) लाला लाजपत राय उत्तर: ख) बाल गंगाधर तिलक 5. 'हरिजन' पत्रिका किसने शुरू की थी? क) जवाहरलाल नेहरू ख) महात्मा गांधी ग) सुभाष चंद्र बोस घ) डॉ. भीमराव अंबेडकर उत्तर: ख) महात्मा गांधी 6. 'यंग इंडिया' का प्रकाशन किसने किया? क) महात्मा गांधी ख) बाल गंगाधर तिलक ग) एनी बेसेंट घ) दादाभाई नौरोजी उत्तर: क) महात्मा गांधी 7. 'इंडियन ओपिनियन...

बौद्ध शिल्पकला ही भारतीय कलेतील एक क्रांतिकारक परंपरा आहे, जिने बुद्धांच्या प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्वापासून मानवी मूर्तीपर्यंतचा प्रवास केला आणि संपूर्ण आशियातील मूर्तिकलेला दिशा दिली. 📜 ऐतिहासिक विकास १. प्रारंभिक काळ (इ.स.पू. ३रे-१ले शतक) — प्रतीकात्मक शिल्प · बुद्धांची मानवी मूर्ती नव्हती. · प्रतीके वापरली जात: धर्मचक्र, बोधिवृक्ष, पादुका, स्तूप, सिंह, हत्ती. · भरहुत, सांची येथील वेदिका आणि तोरणांवर ही शिल्पे. २. मूर्तीचा उदय (इ.स. १ले-३रे शतक) — कुषाण काळ · गांधार आणि मथुरा या दोन शैली उदयास आल्या. · बुद्धांची मानवी मूर्ती प्रथम कोरली गेली. ३. सुवर्णयुग (इ.स. ४थे-६वे शतक) — गुप्त काळ · सारनाथ शैली — अलौकिक शांती आणि दिव्य सौंदर्य. · मथुरा शैलीचा सर्वोच्च टप्पा. ४. पाल काळ (इ.स. ८वे-१२वे शतक) · नालंदा शैली — तांत्रिक देवता, कांस्य मूर्ती. · पोथी चित्रे आणि लहान धातूच्या मूर्ती. 🎨 प्रमुख शैली गांधार शैली · प्रभाव: ग्रीक-रोमन. · वैशिष्ट्ये: लाटांचे केस, खोल डोळे, उंच नाक, जाड वस्त्रे. · साहित्य: राखाडी स्फटिक, चुना. · उदाहरण: अपोलोसारखे बुद्ध. मथुरा शैली · प्रभाव: पूर्णपणे भारतीय. · ...

बौद्ध वास्तू कला ही भारतीय स्थापत्य परंपरेतील एक अत्यंत समृद्ध आणि प्रभावशाली अध्याय आहे. तिने केवळ धार्मिक स्थळे निर्माण केली नाहीत, तर स्तूप, चैत्य, विहार यांसारख्या नवीन वास्तु-प्रकारांची निर्मिती केली, ज्यांचा प्रभाव संपूर्ण आशियात पसरला. 🏗️ बौद्ध वास्तू कलेचे मुख्य घटक १. स्तूप · स्वरूप: अर्धगोलाकार गाभा, मेदी, छत्रावली, प्रदक्षिणा पथ. · कार्य: बुद्धांच्या स्मृतीचे आणि महापरिनिर्वाणाचे प्रतीक; प्रदक्षिणेचे केंद्र. · उदाहरणे: सांची, भरहुत, अमरावती, नागार्जुनकोंडा. २. चैत्यगृह · स्वरूप: आयताकार सभागृह, मध्यभागी स्तूप, स्तंभांच्या दोन ओळी, कमानदार छत. · कार्य: सामूहिक उपासना, ध्यान आणि धर्मश्रवण. · उदाहरणे: भाजे, कार्ले, कान्हेरी, अजिंठा (लेणी क्र. १९, २६). ३. विहार · स्वरूप: भिक्षूंच्या राहण्याच्या खोल्या, सभागृह, प्रार्थना मंडप, जलव्यवस्था. · कार्य: निवास, शिक्षण, साधना आणि सामुदायिक जीवन. · उदाहरणे: नालंदा, विक्रमशिला, अजिंठा, वेरूळ. ४. स्तंभ आणि तोरण · स्वरूप: कोरीव काम, पशू-पक्षी, मिथुन शिल्पे, धर्मचक्र. · कार्य: सौंदर्य आणि धार्मिक प्रतीक. · उदाहरणे: सांचीचे तोरण, कार्लेचे सिं...