Dr.Sanghprakash Dudde

पत्रकारिता पर 50 वस्तुनिष्ठ प्रश्न (उत्तर सहित) सामान्य ज्ञान एवं इतिहास 1. भारत में पहला समाचार पत्र कौन सा था? क) बंगाल गजट ख) हिक्की गजट ग) समाचार दर्पण घ) अमृत बाजार पत्रिका उत्तर: ख) हिक्की गजट (1780, जेम्स ऑगस्टस हिक्की) 2. 'बंगाल गजट' के संस्थापक कौन थे? क) जेम्स हिक्की ख) राजा राममोहन राय ग) ईश्वरचंद्र विद्यासागर घ) बाल गंगाधर तिलक उत्तर: क) जेम्स हिक्की 3. भारत में पहला हिंदी समाचार पत्र कौन सा था? क) उदंत मार्तंड ख) समाचार सुधावर्षण ग) बनारस अखबार घ) हिंदी प्रचारक उत्तर: क) उदंत मार्तंड (1826, पंडित जुगल किशोर शुक्ल) 4. 'केशरी' समाचार पत्र के संस्थापक कौन थे? क) महात्मा गांधी ख) बाल गंगाधर तिलक ग) गोपाल कृष्ण गोखले घ) लाला लाजपत राय उत्तर: ख) बाल गंगाधर तिलक 5. 'हरिजन' पत्रिका किसने शुरू की थी? क) जवाहरलाल नेहरू ख) महात्मा गांधी ग) सुभाष चंद्र बोस घ) डॉ. भीमराव अंबेडकर उत्तर: ख) महात्मा गांधी 6. 'यंग इंडिया' का प्रकाशन किसने किया? क) महात्मा गांधी ख) बाल गंगाधर तिलक ग) एनी बेसेंट घ) दादाभाई नौरोजी उत्तर: क) महात्मा गांधी 7. 'इंडियन ओपिनियन...

बौद्ध शिल्पकला ही भारतीय कलेतील एक क्रांतिकारक परंपरा आहे, जिने बुद्धांच्या प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्वापासून मानवी मूर्तीपर्यंतचा प्रवास केला आणि संपूर्ण आशियातील मूर्तिकलेला दिशा दिली. 📜 ऐतिहासिक विकास १. प्रारंभिक काळ (इ.स.पू. ३रे-१ले शतक) — प्रतीकात्मक शिल्प · बुद्धांची मानवी मूर्ती नव्हती. · प्रतीके वापरली जात: धर्मचक्र, बोधिवृक्ष, पादुका, स्तूप, सिंह, हत्ती. · भरहुत, सांची येथील वेदिका आणि तोरणांवर ही शिल्पे. २. मूर्तीचा उदय (इ.स. १ले-३रे शतक) — कुषाण काळ · गांधार आणि मथुरा या दोन शैली उदयास आल्या. · बुद्धांची मानवी मूर्ती प्रथम कोरली गेली. ३. सुवर्णयुग (इ.स. ४थे-६वे शतक) — गुप्त काळ · सारनाथ शैली — अलौकिक शांती आणि दिव्य सौंदर्य. · मथुरा शैलीचा सर्वोच्च टप्पा. ४. पाल काळ (इ.स. ८वे-१२वे शतक) · नालंदा शैली — तांत्रिक देवता, कांस्य मूर्ती. · पोथी चित्रे आणि लहान धातूच्या मूर्ती. 🎨 प्रमुख शैली गांधार शैली · प्रभाव: ग्रीक-रोमन. · वैशिष्ट्ये: लाटांचे केस, खोल डोळे, उंच नाक, जाड वस्त्रे. · साहित्य: राखाडी स्फटिक, चुना. · उदाहरण: अपोलोसारखे बुद्ध. मथुरा शैली · प्रभाव: पूर्णपणे भारतीय. · ...

बौद्ध वास्तू कला ही भारतीय स्थापत्य परंपरेतील एक अत्यंत समृद्ध आणि प्रभावशाली अध्याय आहे. तिने केवळ धार्मिक स्थळे निर्माण केली नाहीत, तर स्तूप, चैत्य, विहार यांसारख्या नवीन वास्तु-प्रकारांची निर्मिती केली, ज्यांचा प्रभाव संपूर्ण आशियात पसरला. 🏗️ बौद्ध वास्तू कलेचे मुख्य घटक १. स्तूप · स्वरूप: अर्धगोलाकार गाभा, मेदी, छत्रावली, प्रदक्षिणा पथ. · कार्य: बुद्धांच्या स्मृतीचे आणि महापरिनिर्वाणाचे प्रतीक; प्रदक्षिणेचे केंद्र. · उदाहरणे: सांची, भरहुत, अमरावती, नागार्जुनकोंडा. २. चैत्यगृह · स्वरूप: आयताकार सभागृह, मध्यभागी स्तूप, स्तंभांच्या दोन ओळी, कमानदार छत. · कार्य: सामूहिक उपासना, ध्यान आणि धर्मश्रवण. · उदाहरणे: भाजे, कार्ले, कान्हेरी, अजिंठा (लेणी क्र. १९, २६). ३. विहार · स्वरूप: भिक्षूंच्या राहण्याच्या खोल्या, सभागृह, प्रार्थना मंडप, जलव्यवस्था. · कार्य: निवास, शिक्षण, साधना आणि सामुदायिक जीवन. · उदाहरणे: नालंदा, विक्रमशिला, अजिंठा, वेरूळ. ४. स्तंभ आणि तोरण · स्वरूप: कोरीव काम, पशू-पक्षी, मिथुन शिल्पे, धर्मचक्र. · कार्य: सौंदर्य आणि धार्मिक प्रतीक. · उदाहरणे: सांचीचे तोरण, कार्लेचे सिं...

बौद्ध चित्रकला ही भारतीय कलेचा एक समृद्ध आणि महत्त्वाचा भाग आहे. ती केवळ धार्मिक चित्रे नसून, बौद्ध तत्त्वज्ञान, जातक कथा आणि तत्कालीन समाजजीवनाचे दर्शन घडवणारा दृश्य दस्तऐवज आहे. 📜 ऐतिहासिक विकास १. प्रारंभिक काळ (इ.स.पू. २रे शतक) · भरहुत आणि सांची येथील शिल्पांवर चित्रकलेचे प्रारंभिक अंश आढळतात. · या काळात प्रतीकात्मक चित्रण — बुद्धांची मानवी मूर्ती नाही, तर चरणचिन्ह, बोधिवृक्ष, धर्मचक्र. २. अजिंठा काळ (इ.स.पू. २रे शतक ते इ.स. ६वे शतक) · अजिंठा लेणी ही बौद्ध चित्रकलेचा सर्वोच्च टप्पा. · पहिला टप्पा (हीनयान): साधी, प्रतीकात्मक चित्रे. · दुसरा टप्पा (महायान): बुद्ध आणि बोधिसत्वांची भव्य, रंगीत चित्रे. ३. पाल काळ (इ.स. ८वे-१२वे शतक) · बंगाल आणि बिहार येथे पोथी चित्रे (पाम लेखन चित्रे) विकसित झाली. · अष्टसहस्रिका प्रज्ञापारमिता यासारख्या ग्रंथांची सचित्र प्रतीके. 🎨 अजिंठा चित्रकलेची वैशिष्ट्ये विषय: · जातक कथा — बुद्धांच्या पूर्वजन्मातील कथा · बुद्धांचे जीवन — जन्म, संबोधी, धर्मचक्रप्रवर्तन, महापरिनिर्वाण · बोधिसत्व — अवलोकितेश्वर, मंजुश्री, मैत्रेय · सजीव दृश्ये — राजदरबार, नृत्य, संग...

बौद्ध विहार ही संकल्पना बौद्ध धर्माच्या प्रसारासोबतच विकसित झाली. "विहार" या शब्दाचा संस्कृतमध्ये अर्थ "निवासस्थान" किंवा "विश्रामस्थान" असा होतो. मूळचा विहार हा भिक्षूंच्या पावसाळ्यातील वास्तव्यासाठी (वर्षावास) बनवलेला निवारा होता, परंतु कालांतराने तो बौद्ध शिक्षण, साधना आणि उपासनेचे केंद्र बनला. 📜 ऐतिहासिक उत्क्रांती १. मूळ स्वरूप (इ.स.पू. ६वे-५वे शतक) · भिक्षू सुरुवातीला वृक्षमूळे, गुहा आणि उघड्यावर राहत असत. · पावसाळ्यात एकत्र येऊन तात्पुरते निवारे बनवत. · बुद्धांनी स्वतः वर्षावास ची परंपरा सुरू केली, ज्यामुळे स्थिर निवासाची गरज निर्माण झाली. २. स्थायी विहारांची सुरुवात (इ.स.पू. ३रे शतक) · अशोकाच्या काळात विहार बांधण्यास मोठा प्रोत्साहन मिळाला. · श्रीमंत व्यापारी आणि राजे दान म्हणून विहार बांधून देत. · नालंदा, विक्रमशिला, तक्षशिला ही महाविहारे शिक्षणाची मोठी केंद्रे बनली. ३. लेणी विहार (इ.स.पू. २रे शतक ते इ.स. ७वे शतक) · पश्चिम भारतात दगडात कोरलेली विहारे आढळतात — भाजे, कार्ले, कान्हेरी, अजिंठा, वेरूळ. · यात भिक्षूंच्या राहण्याच्या खोल्या, सभागृह, जलक...

चैत्य आणि स्तूप ही बौद्ध स्थापत्यातील दोन महत्त्वाची रचना आहेत. दोन्ही पूजास्थळे असली, तरी त्यांचे स्वरूप आणि कार्य वेगवेगळे आहे. 🏛️ स्तूप अर्थ: स्तूप म्हणजे "रचलेले" किंवा "थर". मूळचा स्तूप हा मृदंग किंवा बुद्धांच्या अस्थींवर उभारलेला थर होता. स्वरूप: · अर्धगोलाकार गाभा (अंड) — बुद्धांचे महापरिनिर्वाण दर्शवतो · मेदी (हार्मिका) — गाभ्यावरील चौकोनी रचना · छत्रावली — मेदीवरील छत्र, राजेशाही प्रतीक · प्रदक्षिणा पथ — स्तूपाभोवती फिरण्याचा मार्ग · वेदिका आणि तोरण — चारही दिशांना प्रवेशद्वारे कार्य: स्तूप हे बुद्धांच्या स्मृतीचे आणि महापरिनिर्वाणाचे प्रतीक आहे. भाविक स्तूपाभोवती प्रदक्षिणा घालतात, जी बुद्धांच्या जीवनाचा आणि धर्माचा आदर दर्शवते. स्तूप हा ध्यानाचा आणि श्रद्धेचा केंद्रबिंदू आहे. प्रकार: · शारीरिक स्तूप — अस्थी किंवा अवशेषांवर · पारिभोगिक स्तूप — बुद्धांनी वापरलेल्या वस्तूंवर · उद्देशिक स्तूप — स्मृतीचिन्ह म्हणून · धातुगर्भ स्तूप — पवित्र वस्तू ठेवलेले 🛕 चैत्य अर्थ: चैत्य म्हणजे "पवित्र स्थान" किंवा "पूजेचे मंदिर". स्वरूप: · आयताकार सभाग...